Кедейлер санын кемiтiп көрсетудiң әлегi
Қазақстандағы тақыр кедейлердiң саны қанша? Еңбек және әлеуметтiк қорғау министрлiгi кедейшiлiктiң шегiн белгiледi. Ол күнкөрiстiң төменгi деңгейiнiң 40 пайызына тең.
2012 жылдың желтоқсанындағы дерек бойынша, елiмiздегi күнкөрiстiң төменгi деңгейi 16 698 теңгеге жеткен. Мұның 40 пайызы бар-жоғы 6679 теңгеге тең. Демек, табысы 44 доллардан аспайтын әр қазақстандық кедей болып танылады.
Еңбек және әлеуметтiк қорғау министрлiгi кедейшiлiктiң төменгi шегi мен күнкөрiстiң төменгi деңгейiн Бүкiләлемдiк банк ұсынған өлшем бойынша есептеп шыққан. Алайда Бүкiләлемдiк банктiң бұл есеп-қисаптары әлемдегi кедей мемлекеттерге арналған. Ал Қазақстандағы жан басына шаққанда жалпы iшкi өнiм көлемi 11 мың доллардан әлдеқашан асып кеткенiн ескерсек, басқа есептеулерге иек артатын уақыт келгендей.
Күнкөрiстiң төменгi деңгейiн статистика жөнiндегi агенттiк әр тоқсан сайын есептеп шығаратыны белгiлi. Ол ең төменгi тұтынушылық кәрзiңкесiне тең. 16 698 теңгеге бiр ай бойы күн көру мүмкiн бе? Ал мұның 40 пайызы 6679 теңгеге ше? Осы есептеулердiң бұрыстығына меңзейтiн сарапшылар бұл көрсеткiштер әдейi бұрмаланып төмендетiлген деп санайды.
Қазақстандағы күнкөрiстiң төменгi деңгейiн шығару кезiнде азық-түлiктiң 43 түрi есепке алынатын көрiнедi. Ондағы азық-түлiк қоржынының пайыздық үлесi – 60 пайыз. Бар гәп те осында. Кедейшiлiк көрсеткiшiн есептеуде ең алдымен тұтынушылық кәрзiңкесi, күнкөрiстiң төменгi шамасы есепке алынатыны түсiнiктi. Алайда әр мемлекет күнкөрiс деңгейiн әрқилы есептейдi. Оның үстiне, көп елде күнкөрiстiң төменгi деңгейi – кедейшiлiк шегi болып белгiленген. Яғни, күнкөрiстiң төменгi деңгейiнен аз табыс табатын адам оларда кедей санатына жатқызылады. Оған мысал келтiру үшiн алысқа барудың қажетi жоқ. Көршi Ресейде дәл солай. Оның үстiне, таяуда Ресей тұтынушылық кәрзiңкесiн есептеу тәсiлiн өзгерттi. Ендi ондағы азық-түлiк қоржыны нақты көрсеткiштермен есептеледi. Ал азық-түлiкке жатпайтын тауарлар құны азық-түлiк бағасының жартысына тең.
Кәрзiңкенiң төрттен бiрi – қызмет түрлерi. 2012 жылы Ресейде бұл көрсеткiш 6643 рубль болса, ендi ол 7108 рубльге жеттi. Бұл Қазақстанның төменгi күнкөрiс деңгейiнен екi есе көп деген сөз.
АҚШ-та да күнкөрiс деңгейiн есептеуде басшылыққа алынатын тұтынушылық кәрзiңкесiне 300 тауар мен қызмет енген. Бұл тiзiмде азық-түлiк пен киiм-кешек, қызмет түрлерiнен бөлек пәтерақы, коммуналдық төлемдер, тiптi бензин бағасы бар. Осының бәрiн есепшотқа салып көрсек, Ресейде күнкөрiстiң төменгi деңгейiнен аз табыс табатын халық саны – 22,9 миллион. Бұл халықтың 16,1 пайызына тең.
Сарапшылар егер адамның табысы күнкөрiстiң төменгi шегiнен төмен болса, оны бiрден кедейлер санына қосу керек деп есептейдi. Ал күнкөрiстiң төменгi шамасының 40 пайызы – тым төмендетiлiп жiберген көрсеткiш көрiнедi. Қазақстанда тұтынуға жұмсалған табысы күнкөрiстiң төменгi деңгейiнен төмен халық үлесi 2011 жылы 6,1 пайызға жеткен.
Статистика жөнiндегi агенттiк ұсынған кедейлiк деңгейiнiң динамикасына сүйенсек, 2011 жыл бойынша табысы күнкөрiстiң төменгi шамасынан төмен халықтың үлесi – 5,3 пайыз. 2012 жылдың толық қорытындысы әзiрге белгiсiз. Ал азық-түлiк қоржынының құнынан төмен табыстары бар халықтың үлесi – 0,5 пайыз.
Елдегi кедейлердiң санын кемiтiп көрсетудiң саяси себептерi де жоқ емес. Кедейлерi көп ел дамуы жөнiнен артта қалған мемлекет болып саналады. Көп елдердiң нақты көрсеткiштердi азайтып көрсетуiнiң басты себебi де осында. Мәселен, БҰҰ деректерi бойынша егер адамның бiр күндiк табысы 1,25 доллардан төмен болса, ол адам кедей саналады. Бұл шамамен 188 теңгеге тең. Ал Қазақстандағы кедейдiң бiркүндiк табысы бұдан сәл iлгерi. Есепке салғанда, 222 теңгеден асады.
Ал Еуропадағы кедейшiлiктi есептеу тәсiлi өзгешелеу. Онда бiркүндiк табысы 36,1 доллардан аспайтын адам тақыр кедей санатына қосылады. Германияның өзiнде кедейлер саны жалпы халық санының 15 пайызына тең. Қазақстанда күнкөрiстiң төменгi деңгейiнен аз табыс табатын халық саны 5,3 пайыз деп алған күннiң өзiнде елдегi кедейлер саны Германиядан екi жарым есе аз болып шығады.
Экономист Қанат Берентаевтың ойынша, күнкөрiстiң төменгi деңгейiне көптеген ақылы қызмет түрлерi мен тұрғын үйге жұмсалатын шығындар енбей қалған. Күнкөрiстiң төменгi деңгейiн есептеу кезiнде бұл қызметтер тегiн болғанымен, қазiр оның құны аспандап тұр. “Сондықтан күнкөрiстiң төменгi шамасын кемiнде екi жарым есе көтеру керек”, – дейдi экономист.
Егер шын мәнiнде күнкөрiстiң төменгi деңгейi бiрнеше есе көтерiлсе, елiмiздегi кедейлердiң саны да еселеп артатыны түсiнiктi.
Зере ЖЫЛҚЫБЕК
Жас Алаш
Лебіз қалдыру
