AIKAP

Сағындық САТЫБАЛДИН, экономика ғылымдарының докторы, ҰҒА академигі: Абайды жатқа білетін қазақтар ұлт ұстазының ғақлиясын өз өмірінде пайдаланбайды

Әлемге ықпалды экономика құратынымыз айқын

- Өткен жылдың соңына қарай, Тәуел­сіздік күні қарсаңында Елбасымыз Қазақстан халқына дәстүрлі Жолдауын жариялап, қалың бұқара түгіл, зиялы қауымның өзі болжай алмаған жаңа стра­тегияны жариялады. Бұл байқауы­мыз­ша, бұған дейінгіден үл­кен және биік секіріс болғалы тұр. Се­­бебі енді әлемнің бәсекелестікке қа­білетті 50 елінің са­пын­да тұруды емес, ал­ғашқы топ бас­таушы отыздықпен бір боламыз деген мін­дет алға шығарылды. Тым биікке құ­лаш сермеп тұрған жоқпыз ба?
- Егер экономика жайында әңгіме қоз­ғар болсақ, онда ұлт Көшбасшысы қойған міндетті асыра орын­дай­ты­ны­мызға сене беруге болады. Бұл үшін Қа­зақстанда қажеттінің бәрі бар. Ой­лап қараңызшы, қазынамызда Ел­ба­сының шетелдік сапарын қамтамасыз ете­тіндей валюта болмаған шақта, тәуел­сіз Қазақстан Республикасын құ­рып, оны бүгінгідей әлем мойын­да­ған биікке көтердік қой. Ендеше, дәл қа­зір Ұлттық қорларымызда 87 мил­лиард доллардан астам алтын валю­талық қазынасы бар ел бола тұрып, мұндай экономикалық жетістіктерге жету қиын деп ойлаудың өзі сауатсыз­дық. 1997 жылдағыдай емес, қазір Қа­зақстанды жер бетінде танымайтын, құр­меттемейтін, оның табиғи және геог­рафиялық мүмкіндіктерін біл­мейтін, ішкі-сыртқы саясаттағы са­ли­қалы ұстанымымызды сыйламайтын бірде-бір ел әлемде жоқ деп айта ала­мыз. АҚШ, Еуроодақ, Қытай, Жа­пония, Ресей федерациясы бізді ст­ра­тегиялық әріптес санайды. Егер д­а­мыған елдермен интеграция алдағы мін­детті орындауда басты қызмет атқарады десек, онда осылардың өзі-ақ біздің биіктерге құлаш ұруға тиіс еке­німізді дәлелдеп тұр ғой. Ескерте ке­тейін, Қазақстанда қарқынды даму ст­ратегиясын жүзеге асыру үшін қа­жетті алғышарттардың бәрі бар. Бірін­шіден, өзімізде сенімді қаржылық қор жинақталған. Екіншіден, әлемдік озық технология мен техника шығару­шы инвесторларға қазірдің өзінде танымалмыз. Үшіншіден, озық техника мен технологияны жасаушы алпауыттар біздің елде шикізат қоры жеткілікті екенін біледі. Өндірістік металл мен кө­мірсутектерінің бай қоры Қазақ­стан­ды көтермелейтін алғышарттардың бірі. Сондай-ақ Қазақстанның 140 мил­лион тұтынушысы бар рыноктың «еркін жүзушісі» екені де халықаралық құжаттармен заңдастырылған. Ал Қы­тай мен Еуроодақты тікелей жал­ғай­тын жаңарған Ұлы Жібек жолының кіндігінде орналасқан ел болуымыз оңтүстікшы­ғысазия­лық­тарды да, еу­ропалықтарды да, тіпті америка­лық­тар мен жапондықтарды да ой­ландырмай қоймайды. Қысқасы, біз қарқынды дамуды қамтамасыз ету үшін қажеттінің бәрі бар ел болып тұрмыз. Мұндай жағ­дайда Қазақстанның әлемдік тізім­дегі алғашқы, топ бастаушы отыздық сапында болуы табиғи заңдылық. Ес­керте кетейін, отыздық емес, одан жо­ғарырақ сатыға шығамыз. Тіпті даму қарқынымыз 5 пайызбен шектелді деген күннің өзінде 2050 жылы Қа­зақ­станда өндірілетін жылдық ішкі жалпы өнімнің жан басына шаққандағы мөл­шері 40 мың доллардан асып кетеді екен. Ал біз қазіргі әлемдік алғашқы отыз­дықтағы мемлекеттердің осындай ортақ көрсеткіші 39 мың доллар екенін білеміз. Қысқасы, Қазақстан әлемдік тізімдегі көшбастаушы отыздықтың құрамында болып қана қоймай, 2050 жылы сонымен бірге жалпыадамзаттық экономикаға ықпал ете алатындай үлесі бар алыптар қатарында да болады деп ойлаймын. Ақиқатқа тура қарар болсақ, біз ол кезде шамамен триллион дол­лардың өнімін өндіруге таяп қала­мыз.

Тұрмыс экономиканың егізіндей жақсарады
- Жөн-ақ. Ғылыми болжамыңызбен экономикалық қарқынды дамуымыздың болмыс ақиқатына айналатынына сен­дірдіңіз. Ал ұлт Көшбасшысы өз сөз­де­рінде үнемі «біздің даму қарқынымыздың нәтижелері қалың бұқараның тұрмы­сын­да көрініс табуы керек» дегенді ай­тады. Олай болса, халқымыздың жағ­дайы да айтарлықтай жақсарады деуге болатын шығар? Ескерте кетейін, жоға­рыдағы 50 елдің сапында болдық десек те күн көрісі нашарлар баршылық. Әсі­ресе, өз қандастарымыз арасында олар тіпті көбірек. Мәселен, тек қана мал өсірумен айналысатын, баяғы «кемел­денген социализм» дәуірінің де игіліктерін көре алмаған 30 аудан тұрғындары дәл бүгін жақсы өмір сүріп жатыр деп ойла­маймыз. 
- Сөзіңіздің жаны бар. Десек те, мы­­на мәселеге назар аудару керек се­кіл­ді: Гер­манияда қиналатындар - немістер, Ресейде қиындық көретін­дер­дің басым бөлігі - орыстар, демек, Қазақстанда қа­­зақтардың саны қиын жағдайда өмір сүріп жатыр дейтін топ­та молырақ болуы табиғи заңдылық. Бұл әлеу­мет­тік-тұрмыстық жағдай көрсеткішіне онша әсер ете қоймайтын жеңіл-желпі келеңсіздік. Абай атамыз айтқандай, «еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей». Өкініштісі сол - Абайды жат­қа білетін қазақтар ұлт ұстазының ғақлиясын өз өмірінде пайдаланбайды. Капитализмде бір заңдылық үстемдік құратынын естен шығармау керек, ол - еңбек сені іздемейтіндігі, сенің ең­бек­ті іздеуің керектігі. Ал бізде «Үкімет, жұмыс тауып бер» деушілер тым көп. Ескерте кетейік, әлемнің барлық елін­де билік еңбек етуге жағдай туғызатын, жол ашып беретін заң шығарумен ай­налысады. Қалғанын әркімнің және баршаның өзі шешеді. Біз осыны түсіне алмай келе жатырмыз. Диплом ал­сақ болды дейтіндер тым көп. Ал нақ­ты сұранысқа ие білікті маман болып шығуға талпынушылар аз. Иә, бұларды мен сіздің сұрағыңыздың «ащы» тұсына жауап беру үшін айтып отырмын. Егер сұрағыңыздың негізгі өзегіне келетін болсақ, әлеуметтік-тұрмыстық жағдай толығымен жаңа сапаға көтеріледі дер едім. «2010-2020 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы» бойынша пайдалануға берілген өн­ді­рістік-инфрақұрылымдық жаңа ны­сандарда соңғы екі жыл ішінде ғана 44 мыңнан астам отандасымыз жаңа жұ­мыс орнын тауыпты. Ал осы жұмыс орын­дарындағы инженер-техник қыз­меткерлердің «жұмыс атауларына» келетін болсақ, оның көбісі Қазақ­станда бұрын-соңды естілмеген жаңа­лықтар. Өйткені елімізде бұған дейін шығарылмаған өнімдер өндіріліп, қыз­меттер көрсетіліп жатыр. Ал бұл жер­лердегі еңбек ету жағдайы барлық са­нитарлық талаптарға сай. Өндіріс пен қызмет түрлері компьютер арқылы басқарылады. Соған сай жалақы да жоғары, онда жұмыс істейтін бауыр­лардың денсаулығы да қоршаған ор­тадан зиян шекпейді. Турасына келсек, әлеуметтік жағдайдың жақ­саруы, жаңа, жоғары сапалы деңгейге кө­те­рілуі қазірдің өзінде басталып кет­кен үрдіс. Бай­қадыңыз ба, жаңа бағ­дарлама бойынша жұмыс істеген екі жылдың өзінде ең жоғары талапқа сай 44 мың­нан астам жұмыс орны ашы­лыпты. Енді осы қарқын сақталады дегеннің өзінде 2022 жылы бұл көрсет­кіш ша­мамен бес есе өседі емес пе? Сонда 220 мың отандасымыз әлеу­мет­тік-тұр­мыстық сапаны еуростандартқа сай ететін қызметке ие болады деп ой­лау керек. Дәл осы қарапайым тәсілмен жал­пы қорытындыны көз алдыңызға елестете алатындай есеп шығару оңай­дың оңайы. Менің шамалауымша, 2050 жылға дейін шамамен миллионнан астам отандасымыз жоғары жалақылы, еңбек қауіпсіздігі сақталған, санитар­лық жағдайы денсаулыққа мүлде зиян келтірмейтін жұмыс орындарына ор­наласады. Бұл - турасын айтқанда, Ел­басымыздың «интеллектуалды ұлт қа­лыптастыру - басты мақсатым» де­ген өмірлік ұстанымның орындалуы бо­лып шығады. 
Жолдаудан тағы бір мысал келтіре кеткен жөн шығар. Онда аграрлық салаға құйылатын инвестиция төрт есе артады делінген. Демек, біз тәлімі жерді пайдалану бойынша да қазіргі «еу­роқалып» деп жүрген өлшем дең­гейінде боламыз. Бұл еңбек өнімді­лі­гінің еселеп артуы, энергияның ай­тарлықтай үнемделуі дегендермен бір кеңістікте болады. Өндіріс пен экспорт ішінде бағасы жоғары про­теиндердің үлесі молаяды. Демек, ауылдықтардың отбасылық кірістері қа­зіргіден есе­ленген мөлшерде ұл­ғайып, ол әлеу­мет­тік-тұрмыстық жағ­дайдың сапалық жо­ғары деңгейде болуын қамтамасыз ете­ді. 
Ақыр соңында мемлекет әлеу­мет­тік-тұрмыстық жағдайды жақсартатын бір топ шараларды өзі инвестиция­лай­ды. Ол - бала тәрбиесі мекемелері мен білім беру жүйесі, денсаулық сақтау саласы, байланыс және коммуни­кация­лық инфрақұрылымдар желісі, жолдар, тамақ сапасы, денсаулықты, өмірді, меншікті сенімді сақтандыру секілді толып жатқан басты қажет­ті­ліктердің сапалық жақсаруы арқылы кө­рініс табады. Байқаған шығарсыз, қа­зірдің өзінде біздің білім беру және ден­саулық сақтау секілді жүйелерімізде еу­роқалыпқа сай жұмыс істейтін ме­кемелер мен білікті мамандар қыз­меті өмірімізге енген. Енді осы топ­та­ғылар молая түседі. Сөйтіп, бүкіл әлеуметтік-тұр­мыстық мәселеге жа­татын өл­шем­дер экономикалық дамуымызбен бір мезгілде, бір кеңіс­тікте, тұтастықта ш­е­шімін табады. Экономикалық даму мен әлеуметтік-тұрмыстық жағдайды бөле-жара қарастыратын ғылым жоқ. Жағдайды түзеуші - экономика. Мұны біздің Елбасы «әуелі экономика, сонан соң басқасы» деген ұстанымымен ға­лам­дық экономика ғылымының алтын қорына енгізген. Алтын қорына енгіз­ген деп батыл айтатын себебіміз, бұл ұста­нымның дұрыстығын тілеулес дос­тарымыз түгіл, бізге «ең әуелі демок­ратия» деп басқа ұстанымды бір кездері тықпалағандар да мойындады. Ақиқат - осы. Бір сөзбен айтқанда, ««Қазақ­стан - 2050» стратегиясы - қалыптас­қан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты бағдарламамыз қазақстан­дық­тардың әлеуметтік-тұрмыстық жағ­дайын еу­рос­тандартқа жеткізетін на­ғыз ха­лық­шыл бағдарлама. 

Сыртқы әсер қолайлы болмақ
- Сіз «даңғыл жолда» жүретініміздей әң­гіме айтып отырсыз. Ал біздің алды­мыз­да Абай айтқандай, «соқтықпалы соқ­пақсыз жер» жатыр. Өйткені бұрын-соң­ды мұндай асуды бағындырған тә­жірибеміз жоқ қой. Ал біреудің жолы бі­реуге жайлы болады дегенді естімеппін. Сондай-ақ 2008 жылы сыртқы әсерден «қыс­паққа түскеніміз» естен кетпейді. Кей­бір қаржы институттары сол есең­гіреу­ден әлі есін жия алмай келеді. Ал әлем­дік экономика «аумалы-төкпелі» жағ­дайды бастан кешіруде. Осының бә­рін ой елегінен өткізгенде «жолымыз даң­ғыл бола қоймас» демей тұра ал­май­мыз. Бұған не дейсіз?
- Сұрағыңыз орынды. Ешкім де «жол­дың даңғыл болатынына» кепілдік бере алмайды. Мұны біз де естен шы­ғармауға тиіспіз. Айталық, бензинді жаңа шикізаттан алуды бастаған АҚШ 2020 жылға қарай мұнай импортын мол мөлшерде азайтпақ. Біздің эко­но­ми­каның қазіргі тіреуі «қара алтыны­мыз» десек, оның бағасы түсуі әбден мүм­кін. Демек, көмірсутектерінен тү­се­тін кіріс азаяды. Ең «осал тұсымыз» осы секілді. Енді мәселенің анығына көз жеткізу үшін жағдайға линзаның бас­қа қырынан қарап көрейік. Онда біздің бюджет қазірдің өзінде «мұнай долларларынсыз» жасақталатыны ай­қын көрінеді. Демек, көмірсутектері бағасының төмендеуі бюджет кірісіне емес, Ұлттық қордың толығуына әсер ете­ді. Ал бұл басты бағдарламаны жү­зе­ге асыруға айтарлықтай кедергі бо­лады деп ойламаймын. Кезінде «мұнай долларларына арқа сүйеуден арылу» мәселесін төтесінен қойып, бір жар­лы­ғымен шешіп тастаған ұлт Көш­басшысы жағдайдың болмысын күні бұрын көре білгеніне риза боласың. Бұл - бір.
Екіншіден, мен жоғарыда Ұлттық қорлардағы 87 миллиард доллар көле­мін­дегі байлығымызды басты жос­пар­ды жүзеге асыру үшін қажеттілердің бі­рі ретінде ғана атадым. Енді мынадай жағ­дайды ескерте кетейін. 2010 жылдан бері индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы бойынша 1 трил­лион 797 миллиард теңге жұмсалыпты. Осыншама қаражат жұмсалардан бұ­рын Президентіміз атқарушы билікке Ұлт­тық қордан трансфертті несие алу­ға рұқсат еткен. Ол алынды да. Бірақ Ұлт­тық қорымыз одан ортаюдың ор­ны­на тола түскенін байқап отырмыз ғой. Демек, индустриялық-иннова­ция­лық даму бағдарламасына енген жо­­­баларды инвестициялауға негізінен, Ұлт­тық қор трансферті емес, сыртқы, аны­ғын айтсақ, отандық және шетелдік инвесторлардың қаражаты пайдала­ныл­ған. Жоғарыда мен қазір «былыққа белшесінен батқан Батыстағы дамыған елдерден Оңтүстік Шығыс Азияға, оның ішінде, біздің Қазақстанға тіке­лей инвестиция ағыны молайды және ол жалғаса береді» деген болатынмын. Міне, біздің болашақтағы дамуымызда арқа сүйейтін қуатты күшіміз осы Батыстан көшкен инвестиция болмақ. Иә, әлемдік сарапшылар өндіргіш күш­тердің орнын ауыстыру интегра­ция­сы толассыз жалғасатын үрдіс екенін мойындап тұр. Өйткені жаңа орында жұмысшы күші арзан. Сол арзан күш Қазақстанда да бар. Екін­шіден, дәл қазіргі таңда біздің атқару­шы билік нарықтық қатынас жағ­дайын­да экономиканы дамыту те­­тік­терін меңгеріп алды деуге болады. Егер бұрын біз шетелдік несиеге арқа сүйеп, мәселені шешеміз деп ойласақ, қазір «алмақтың да салмағы бар» еке­нін түсініп, несиеден бойды аулақ са­лып, тікелей өндірістік инвестицияға жол аштық. Инвестицияға кепілдік бер­дік. Ол - ол ма, инновациялық жо­ба­лар инвестициясына салықтық жеңіл­­діктер де заңдастырылды. Демек, сырт­қы әсер енді біз үшін негізінен пай­далы болмақ. Солай бола тұрса да, сырт­қы әсердің кері ықпалы бо­ла­тынын естен шығармауға тиіспіз. Мә­селен, кедендік одаққа біріккелі бе­рі отандық базардағы баға өсті. Орайы келгенде айта кетейін, ол - Ресей фе­дерациясындағы бағамен теңескен­ше өсетін үрдіс. Сонан кейін өсімді ке­дендік одақ бойынша тежеуге күш салуымыз керек. Өйтпесек, тапқанды инфляция жұта береді. Мұның зар­дабын бұқара көрмеуі үшін бюджеттік міндетті төлемдерді өсіретін боламыз. Билік басындағы мырзаларға күні бұрын айтарым, жалақы мен зейне­та­қының өсімін тежейтіндей тетікті іске қосқан жөн. Өйткені әсіресе, жалақы өнімнің өзіндік құнында сүбелі үлес ием­денетін бір «тажал». Сол «тажал» қа­зір дамыған елдерді «жалмап жатыр». «Ар­қада қыс жайлы болса, арқар ауып не­сі бар?» демекші, Батыстың дамыған ел­деріндегі «жылы орындарын суытып» жаңа мекенге «көшіп-қонуға» өн­ді­ріс­шілерді итермелеп жатқан осы «жа­ла­қы айырмашылығы» дейтін қуатты күш. Ес­керте кетейін, бұл мәселені біз­ге та­­ңа­тын сыртқы әсер емес, ішкі әсер. Ал сыртқы әсер әлемнің қазіргі даму барысына шолу жасай алсақ, әрқашан да біз үшін пайдалы болмақ. Геогра­фиялық орналасуымыз жайлы да жоғарыда айттым ғой. Ол да біздің пай­дада. Сыртқы әсер ұлттық ғылы­мы­мыздың дамуы үшін де қолайлы бо­лады деп ойлаймын. Химиктеріміз қа­зірдің өзінде халықаралық жобаларға қа­тысып жүр. Франциямен аэроғарыш жаб­дықтарын өзімізде өндіруді бас­тадық. Жапондықтармен бірлесіп си­рек металл өндірісін жолға қоямыз. Бұл мәселені шешкен соң соңғы үлгі­дегі байланыс және коммуникация құ­рал-жабдықтарын өзімізде шығаруды бас­тайтынымыз да сөзсіз. Жапондықтар үнемді білетін ұлт. Олар сирек метал­дар­ды Қазақстанда өндіріп, соңғы үл­гідегі электронды-тұрмыстық құрал-жабдықты өздерінде шығару үшін әлгі бай­лықты аралға тасымалдағаннан гө­рі өндірісті шикізаты жеткілікті мем­лекетте ұйымдастырған әлдеқайда тиім­ді екенін жақсы біледі. Мінекей, сұ­рағыңыздың нақты жауабы - осы. 
- Сіз ішкі тежеуіштер болуы мүмкін демексіз бе?
- Иә, біз әлі де болса нарықтық қо­­­­ғамда өмір сүріп, жұмыс істеу заң­дылықтарын оқып, үйренуіміз керек. Өкінішке қарай, ол заңдылықтарды ау­­қаттыларымыз да, қалың бұқара да, тіпті лауазымды тұлғалардың өздері де түсіне алмай жүргендіктерін байқап қа­­ламыз. «Лобби» дейтін ұғым соңғы кез­дері бізде жиі айтылатын болды. Бұл жекенің мақсат-мүддесін мем­ле­кеттік мүддеге айналдыру үшін күрес де­генді білдіреді. Иә, мұндай «тех­но­логия» капитализм дүниесінде кез­де­седі. Бірақ ежелден нарық қо­ға­мын­да өмір сүретіндер оны кез келген тұста пайдаланады деп ешкім айта алмайды. Ал бізде «тендер» алудың өзі «лобби» тех­нологиясымен араласып кеткен. Ол - ол ма, бұл сыбайлас жемқорлықты қоз­дырушы, күшейтуші, сапасыз өнім­дерді көбейтуші тетікке айналып кет­кендей. Мәселен, өткен жылы 144 мил­­лиард бюджеттік теңге игерілмей қал­ған. Несін жасырамыз, бұл - «лоб­би­­дің» салдары. Толып жатқан «жа­сы­рын цехтар» әшкереленуде. Бұл да лауа­­зым­ды тұлғалар «қорған болуы­ның» улы жемісі. Егер Қазақстан бұдан бы­лайғы кезінде ішкі немесе сыртқы ры­нокта сапасыз тауарымен көзге түс­се, онда бар үміт бос қиял күйінде қал­­мақ. Демек, атқарушы билік пен қа­­дағалаушы органдар жалпыұлттық мүд­денің, мемлекеттік қаражатты қор­ғаудың қамында жұмыс істегені дұрыс. Иә, әп-әдемі және қолдан келетін істі өзіміз бүлдіріп алмайық. Әрі-берідесін 2008 жылы банктердің тұйыққа тірел­гендігін сыртқы әсер деп жүргенімізбен, ақиқатқа тура қарасақ, ол өз олигархта­рымыздың білімсіздігінен туындаған кесел емес пе? Енді «екі шоқып бір қа­рай­тын» заман туды.

Ұлттық жаппай тәрбиені бастау бағдарламасы
- Байқаймын, Сіз «Қазақстан - 2050» ст­­ратегиясын жүзеге асыру үшін өз іші­міз­де ұлттық тәрбиені бастау керек де­мек­сіз ғой. 
- Нарықтық қоғамда өмір сүретін бір­де-бір елде мемлекет ұлттық тәр­бие­ге араласпайды. «Ұлттық идео­ло­гия» дейтін капитализмде жоқ. Мұның бә­рін әр отбасы өз мойындарына ал­ған. Десек те кеше ғана «кеңестік мек­теп» тәрбиесінен шыққан біз үшін на­рықтық қоғамда өмір сүріп, еңбек етіп, табыс табудың дұрыс жолын көр­сететін сауаттандыру жұмысын жаппай қол­ға алу керек секілді. Әлгінде ғана біздің отандастардың басым бөлігі на­рықтық қатынас заңдылықтарын біле бер­мейді дедім. Бұл - ащы да болса шын­дық. Нарықтық қоғамда ең бірін­ші үнемшілдік өмірлік дәстүрге ай­налуы тиіс. Әр отбасы жанұялық бюд­жет­ті жасақтап, соның өзінен үнемдеп, қор жинауы керек. Ал бізде бұл іспен бірде-бір отбасы әлі күнге айналысқан жоқ десем, оным қателік емес. Нарық­тық қоғамда басты мақсат - білікті ма­ман болу. Ал бізде «диплом алу» мақ­сатқа айналып кетті. Нарықтық қо­­ғам­да әркім қосымша табыс көзін ізд­еп табады. Ал бізде «жалдамалы жұ­мыс­шы» болу кезегінде тұру басым. Тіпті соның өзін таңдап әуре боламыз. Қа­зіргі Қазақстанда жекеменшік кәсіп иелерінен «жалдамалы жұмысшылар» саны еселенген мөлшерде көп. Ал на­рық­тық қоғамда әр отбасында ең болмаса бір адам жеке кәсіппен айн­а­лысады. Бір адамның бірнеше жұмыс істеуі нарықтық қоғамда жақсылық са­налады. 
Қазақты мақтаймыз. Мақтауға тұ­рар­лық ұлт екеніміз де рас шығар. Де­сек те өз басым көптеген жағымсыз дағ­дыларымызды мақтаныш тұтуға мүлде қарсымын. Мәселен, бір ақы­нымыз қазақтың бір жақсы мінезі ре­тінде «шашу үшін жинауды» мақ­та­ныш­пен жырға қосты. Ал капитализм елін­де бұл мақтанатын тұс емес, да­ра­қылықты білдіретін қасиет екені анық. Демек, ұлтымыздың өзіне өзін-өзі жаңа қоғамда өмір сүруге қатысты білі­мін молайту керек секілді. Ең алдымен «мем­лекет өлтірмейді» дейтін масыл­дық ұстанымнан толық тазаруға тиіс­піз. Тазарамыз да. 
- «Тазарамыз да» деп батыл айтуы­ңыз­ға қалай қараймыз?
- Ешқашан да экономикасы озық, тұр­мысы жақсы өзі масыл ұлт болған емес. Демек, жоғарыда айтылған игі­лік­терді өз қолымен жасайтын қазақ­стан­дықтар қалай болғанда да 2050 жылға қарай толығынан танымастай жаңа сана-сезіммен өмір сүретін бола­ды. Ұлттық құндылықтар дейтіннің «ке­­регі» қалып, «кедергісі» кетеді. Да­ра­қылығымыз да, тойшылдығымыз да көп ұзамай көш соңында қалатын «ескі-құсқылар». Оның орнына «ой­шылдығымыз» қайта оралады. «Қайта оралады» деуімнің себебі біз - әбу-Әли ибн Сина, әбу-Насыр әл-Фараби за­ма­нында бүкіл адамзаттық ғылымды байытқан түркілердің тамырынан нәр алған ұлтпыз. Ғылым орбитасындағы сол бір шарықтаған кезіміз көп ұзамай қайта келеді. Қазір аздаған іркіліске ұшы­рағанмен, Қазақстанда қолдан­ба­лы химия, физика, математика, био­логия, медицина ғылымдарының ір­гелі мек­тебі бар. Сол мектептер көп ұза­май-ақ әлемді риза қылатын та­лант­тарды бере бас­тайтынына өз ба­сым кәміл сене­мін. 
- Сіз «Қазақстан - 2050» страте­гия­сы сөз­дің тура мағынасында жаппай ұлт­тық тәр­биені бастайтын бағдарлама де­діңіз-ау. Меніңше, жаппай ұлттық тәр­бие «на­­рықтық қоғамда өмір сүріп, ең­бек етіп, табыс табу» мәселелеріне қа­тысты бұ­қара сауатын ашумен шек­тел­мейді... 
- Дұрыс айтасыз. Ұлттық тәрбие то­лыққанды және жан-жақты болуы шарт. Бұл бүгінгі таңдағы басты қа­жет­тілігімізге айналған сыңайлы. Олай дей­тін себебім, тәуелсіздік алған 21 жыл ішін­де экономика мен тұрмыс жақсы жағ­дайға ауысып жатса, қоғамдық са­нада толып жатқан «жіктер» пайда бол­ды. Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев­тың осы жолғы Жолдауында арнайы атап көрсеткеніндей, қазақ топыра­ғы­на Ислам діні енгеннен бергі 10 ға­сырдан астам уақыт ішінде қазақ қы­зының бе­ті бүркемеленбеген. Біз қы­­зын ер­келетіп, еркін ұстаған халық едік. Енді ке­ліп, ХХІ ғасырда хиджаб кие­тіндер пай­да болды. Дін жолындағы білімді дос­тарым «бұл «форма» Ислам діні мін­дет­тейтін ұстаным емес, пар­сылардың ұлт­тық киімі» дегенді айта­ды. Ендеше, бұл адасушылық қой. Қа­зақ жаста­ры­ның әкесі тірі жүргенде қау­ға сақал жі­беруі біз көрмеген бір бол­мыс. Мұны да Ислам дінінің ерек­шелігі дейтіндер табылып жүр. Бірақ Сауд Арабиясының өзінде сақалы жоқ жастар бар екенін неге ойламаймыз? Олар да Исламды ұс­та­нып, мешіттерде намазға қатысып жүр­ген жастар екенін неге ескермейміз? Қыс­қасы, қазақтар ұстанатын бір Ис­лам дінінің өзіне біз­дің елде бірнеше жа­рықшақ түскені анық байқалады. Ен­деше, ұлттық тәр­биені хақ дінімізді дұрыс түсіндіруден бастау керек шығар. Бір ескерерлік тұс - Исламда ысырап­қор­лық та өсімқор­лық секілді «айып­тала­ды». Демек, Ис­лам­ның нарықтық қо­ғамда қинал­май дұрыс өмір сүруге де пайдасы мол болмақ. 
Ұлттық тәрбие «ананың міндеті, мы­­­наның міндеті» деп ысырып тас­та­май, оны әрқайсымыз тікелей өз мін­­де­тіміз десек қана күткен жемісін бе­ре­ді. Егер әр ата-ана өз баласының дұ­­рыс тәрбие көріп, дұрыс өмір сүруін қам­­тамасыз ете алса, сонда ғана ұлттық мүд­де біздің игілігімізге қызмет ет­пек. 
Жалпы алғанда өз басым осы Жол­дауы арқылы ұлт Көшбасшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев мүлде жаңа және интеллектуалдылығы жоға­ры ұлт қалыптастыру мұратын жүзеге асыруға бағытталған ымырасыз шабуыл­ды бастады деп ойлаймын. 
- Мазмұнды әңгімеңіз үшін рақ­мет!

Сұхбаттасқан
Таңшолпан БЕКБОЛАТ 

Айқын

 

Лебіз қалдыру