AIKAP

Берекеміздің жауы – инфляция

Елбасымыздың «Қазақстан–2050» стратегиясы жарияланғаннан бері отандастардың көбісі «төбелері көкке жеткендей» қуанышты. Бұл – орынды қуаныш. Өйткені біз ең бастысы, әлемдегі алдыңғы қатарлы 50 елдің сапында боламыз деген межемізді мерзімінен 18 жыл бұрын алдық. Қазақстан қазірдің өзінде кейбір тұстар бойынша бәсекеге қабілетті алғашқы жиырмалықтың арасында жүр. Ал даму қарқынымыз жағынан көшбастаушы үштіктеміз. Енді міне, әрбір қадамын ғылыми негізде өлшеп, соған сай нақты бағдарламамен жұмыс істейтін ұлт Көшбасшысы – 2050 жылы Қазақстан экономикалық қуаты жағынан көшбастаушы алғашқы отыздық сапында болуы тиіс» деген жаңа асқаралы міндетті алға шығарды. Бұл – толық жаңарып, дамыған елдердің дәрежесіне жетіп, тіпті Еуропаның өзіндегі ең алдыңғы қатарлы дамыған елдердегідей өмір сүру деген сөз. Бұған қуанбағанда қайтеміз?!

Иә, қуаныш – ақиқатты көзге елес­тете алатын сауатты отан­дас­тардың бәрінің көңіліне ұялаған бір тамаша сезім. Өйткені Қазақ­стан­ның барлық мүмкіндігін бі­летін және сараптай алатын сауатты топ еліміздің бар-жоғы 38 жыл ішінде мұндай экономикалық даму Қазақстанның қолынан келетініне кәміл сенеді. Бізде да­муды қамтамасыз ету үшін бұған дейін де жазғанымыздай, қажетті дегеннің бәрі бар. Ең бірінші білім­ді, ынтымағы жарасқан хал­қымыз бар. Екіншіден, жеріміздің беті де, қойнауы да ырыс пен қа­зынаға толы. Біз азық-түлікті де, энергия көздерін де, өндірістік металдарды да, тіпті сирек кезде­се­тін химиялық элементтерді де еш­кімнен сұрамайтын елміз. Жеріміздің бетін сауатты пайда­лан­сақ, қазіргіден 10 есе өскен халықты асырай алады. Энергия көздеріне келсек, тек қана зерт­тел­ген уран қоры жөнінен әлем­дегі екінші орында тұрған бай мем­лекетпіз. Өндірістік және сирек кездесетін металдар жайлы да осындай ақиқат айта аламыз. Сондай-ақ біздің географиялық орналасуымыз ХХІ ғасырда қай­тадан жанданып жатқан Ұлы Жі­бек жолының өзегінен бұйыр­ғаны да бақытымыз. Оңтүстік Шығыс Азиямен Батыс Еуропаны жал­ғай­тын халықаралық транзит дә­лізі Қазақстанды көктей өтеді. Бұған қоса Иран арқылы Таяу Шығысқа, Үндістанға шығу жо­лын жасап жатырмыз. Осылардың бәрін ескерген қалталы инвес­тор­лар ақыр аяғында дамудың басты кілті – қаражатты Қазақстанның экономикасына құюға аса ынталы болып алған. Мінекей, осындай ақиқаттар біздің өміріміздің нақты көрінісі екенін білгендіктен де экономикалық даму болмай қоймайтын игілік деуге толық қақылымыз.

Осындай шындықтарды біле­тін біз өмірдің басқа да ақиқат­та­рынан хабардар болғандықтан, бүгінгі мақаланы болашақ бере­ке­міздің басты жауы не екенін атап көрсетіп, онымен күреске бүкіл билік болып жұмылса екен деген тілекті алға шығардық. Со­ны­мен, әр нәрсенің атын атап көрсетер болсақ, берекенің басты жауы – инфляция!

 1. Инфляция неліктен басты жау?

 Біз ғылыми негізделген тұжы­рымдардан гөрі бүгінгі өмірдің ақиқаты сенімдірек болады деген ұстаныммен өз сөзімізді нақты деректерге сүйеніп дәлелдегенді жөн көрдік. Ал ол нақты деректер дамыған елдер жағдайында былай дейді:

1) Бүгінгі «дамыған елдер» теңеуіне ие болған алғашқы отыз­дық сапындағы мемлекеттердің қарқынды дамуға қадам жасаған бастапқы кезеңде оларды да инфляция қатты қинады. Инфля­ция, әсіресе, Еуроодаққа мүше болған елдердiң берекесін қашырды. Демократияға толық еркіндік берген бұл мемлекеттерде инфляцияны желеу етіп, жалақы, зейнетақы дегендерді өсіру ұсынысымен шеруге шыққандар қала көшелерін тасқын судай басып алды. Жұмыс берушілер де, мемлекеттік билік те талап етуші жақтардың ұсынысын қабылдауға мәжбүр болды. Сөйтіп, жалақы, зейнетақы мөлшері ұдайы өсіп, ақыр аяғында қазіргі деңгейіне дейін жетті. Бұл күндері Еуро­паның дамыған елдері жалақы, зейнетақыны ең жоғары мөлшерде төлейтін мемлекеттер. Міне, қазір Еуропа экономикалық дағдарыс қыспағына тұншығып, рецессияға жол беріп отырса, бұл осы шектен шығып кеткен мол жалақының кесірі. Өйткені жалақы – өнімнің өзін­дік құнына енетін жұмыс бе­ру­шінің нақты шығыны. Мәселен, бір «Мерседес» көлігін құрас­ты­ратын 5 адам болса, Германияда оның бе­сеуі де 3,5 мың евро жалақы алады. Қытайда дәл сондай іс тындыратын 5 адам бар-жоғы 200 долларлық жалақыға риза. Айыр­машылық жер мен көктей. Сон­дықтан еуропалықтар өз өндірісін Қытайда көптеп ашып жатыр.

2) Инфляция – ақшаны сауда капиталының иелеріне жинап бе­руші басты құрал. Ал сауда капи­та­лы нақты тауарлы өндіріспен айналыспайды, яғни өндіріске инвестиция құймайды. Айталық, жоғарыда мысалға алған «Мер­седес» автокөлігі негізгі өндіріс­ші­ден ар­зан­ға алынады да, оған сауда ка­питалының иелері қосқан үсте­мемен тұтынушыға сатылады. Сондықтан өндіріске ешқандай қатысы жоқ жақ бар болғаны өзінің «сауда қызметін көрсеткені үшін» айналымдағы ақшаның бір бөлігін қалтасына түсіреді. Бұл ақшаның не өндіріске, не тұты­ну­шыға пайдасы жоқ. Бір сөзбен айт­қанда, дүниежүзінде осындай еш жаққа пайдасы жоқ «өлі капитал» ақшалар триллиондаған долларды құрайды. Сөйтіп, «өлі капиталға» айналған ақша тағы да жаңа ақша басып шығаруға дерт қоздырғышындай әсер етіп, ақыр аяғында инфляция жалғаса береді. Біздің мысалымыздағы Еуро­одақ­тың Грекия, Италия, Порту­галия, Испания, Кипр секілді көп­тен бері қиналып жатқан ел­дерінде ақша жоқ емес, бар және мол мөл­шерде. Бірақ сол бар ақ­шаның бәрі дерлік сауда капи­та­лының ие­ле­рінде. Яғни мол қар­жы өн­ді­ріспен айналыс­пай­тын бар-жоғы тауарды тұтыну­шыға жеткізуші қызмет атқаратын сау­да­гер­лердегі мол ақша сөйтіп мем­лекеттерді тығырыққа ті­реген.

Мінекей, біз бүгінгі көріп-бі­ліп отырған ақиқатымыздан нақ­ты мысал келтірдік. Бұл мы­сал­дар­ды түсіне білген адам жан түр­ші­гер­лік жағдайға бағалайды. Өйт­кені ол инфляция дегеніміз жеке тұлға­лар­дың ғана емес, нату­­рал­ды өн­ді­рістің, сондай-ақ мем­­лекет­тердің де басты жауы екенін түсінеді ғой.

2. Қазақстандағы инфляция

 Ақиқатқа тура қарау керек, қарқынды дамуын қамтамасыз ете алған Қазақстан инфляция деп аталатын басты тажалдан құ­тыла алмай-ақ қойды. 1997 жылы қар­қынды даму арнасына түс­кен­нен бері инфляцияның шамалы болғаны 2012 жыл шығар. Оның өзін­де жылдық инфляция 5,6 пайыз болды делініп жүр. Ал жылдық ішкі жалпы өнімнің өсімі 5 пайызды құрапты. Яғни инфля­ция дамуымыздан алғанымызды толық жалмап, оның сыртында қорымыздан тағы да 0,6 пайыз «алып кеткен».

Біз инфляциямен күресті кү­шейту керек, бұған бір ғана Ұлт­тық банктің әлі келмейді, онымен кү­реске аймақ әкімдіктерін, мо­но­полияға қарсы агенттік қыз­метін және қосу керек дегенді ежелден айтып келеміз. Бірақ әлі күнге дейін бұл бағыттағы қимыл байқалған жоқ. Енді міне, «Қа­зақ­стан – 2050» стратегиясын жүзеге асыруға кіріскен шақта барлық берекеміздің басты тажалы инфляция екендігіне тағы да назар аудартуды жөн көрдік. Кестеге қараңыз:

Жылдық инфляцияның ор­таша мөлшері 3 пайыз болды деп есептегенде, бүгін 100 теңге тұ­ра­тын тауар бағасының 2050 жылғы деңгейі

2012 жыл 100 теңге

2022 жыл 130 теңге

2032 жыл 169 теңге

2042 жыл 219,7 теңге

2050 жыл 271,7 теңге

Осы кестеден бір ақиқатты анық байқауға болады, ол – бар-жоғы жыл сайынғы инфляция 3 пайызбен шектелді деп ойлағанда 2050 жылы бүгін 100 теңге тұрған нақты тауарымыздың бағасы 271 теңге 70 тиын болатындығы. Иә, бар-жоғы жылдық инфляция 3 пайызбен шектелді дегендегі кө­ре­тініміз осы. Егер жылдық инфляция 5 пайыз болса ше? Онда жағдай мынадай көрініс табады.

Жылдық инфляцияның ор­таша мөлшері 5 пайыз болды деп есептегенде бүгін 100 теңге тұра­тын тауар бағасының 2050 жылғы деңгейі

2012 жыл 100 теңге

2022 жыл 150 теңге

2032 жыл 225 теңге

2042 жыл 337,5 теңге

2050 жыл 472,5 теңге

Міне, кенелеміз деп отырған бе­рекеміздің «берекесі қашты» деген осы. Береке қашпағанда қай­теді, егер 2012 жылы 100 тең­геге алған тауарымызды 2050 жылы 472,5 теңгеге алатын бол­сақ?! Жұрт былай ойлауы мүмкін: «инфляцияны көріп отырған­дық­тан зейнетақы, жалақылар сол мөлшерде өседі ғой». Иә, дұрыс ой­лайды! Инфляцияға қарай мін­детті төлемдердің өсетіні заң­ды­лық. Бұл күндері қазақстан­дық­тар­дың орташа жалақысы 100 мың теңгеден асты делінген мәлі­мет бар. «Бөлек-салағын» ұмыта тұрып, біз оны тұп-тура 100 мың теңге деп қарастырар болсақ, 2050 жылы жалақымыз инфляцияға сай 472 мың 500 теңге болып шы­ғады екен. Қуанасың ба, өкінесің бе? Жұртта шаруам жоқ. Өз басым жалақының сондай дең­гейге жетуі қуаныш емес, өкініш әкелудің алды деп ақиқатын ай­тамын. Өйткені жалақыны одан әрі өсіру мүмкін болмайды. Себебі Қа­зақстан қанша жерден «геогра­фиялық орналасуы қолайлы» десек те, арзан теңіз жолы жоқ ел. Біздің тауарларымыздың басым бөлігі пойызбен экспортталады. Бұл су жолына қарағанда та­сымал шығыны 50 пайызға жоғары болады деген сөз. Демек, Германия, Испания, Португалия, Грекия, Италия, Кипр секілді теңіз жолдары бар елдердің өзі қиналып жатқанда Қазақстан жылына 5 пайыздық инфляция сақталатын болса, «қиналғанның көкесін көретін» ел екенін енді түсіндірудің қажеті жоқ шығар.

 3. Не істеу керек?

Адамзаттың ес білгеннен бергі кезеңде қыр соңынан қалмай келе жатқан осынау сұраққа біз де ертең емес, бүгін жауап беруге тиіс­піз. Біздің ойымызша, төмен­дегідей нақты тірлік өмір ақиқа­тына айналуы тиіс:

1) Инфляциямен күреске ат­қа­рушы биліктің барлық буынын биыл жұмылдыруға тиіспіз. Инфляцияның жылдық мөлшерін 5 пайыздан түсіре алмаған аймақ әкімдері бүкіл жақсы қасиеттеріне қарамастан, орындарын тастауы тиіс.

2) Отандық базардан «дел­дализм» жойылуы – басты міндет. Нақты тауардың, азық-түліктің иесі өз өнімін өзі сататын жағдай жасау – жергілікті атқарушы би­лік­тің басты міндеті болсын. Сонда ауылдағы ағайындарға аз да болса «шыр бітеді».

3) Энергияны үнемдеу, көмір­сутектерінің отандық базардағы бағасын тізгіндеу атқарушы би­лік­тің қызметіндегі басты көр­сеткіштердің біріне айналуы керек.

4) Импорт тауардың кедендік «хатталудағы бағасы» мен нақты саудадағы бағасының арасындағы айырмашылық азайтылуы – басты қажеттілік.

Қорыта айтқанда, барлық бе­ре­кеміздің басты жауы – инфля­ция­­­мен күреске енді дұрыс қара­масақ, бәрін жоғалтамыз. Тіпті алғашқы кестеден көрінгеніндей, бізге инфляцияның жылдық 3 пайыз­­дық өсімі де ауыр жүк бол­мақ. Мақсат – бұл тажалды екі пайызға «тығып» тыну болса ғана, дұрыс істедік деп ойлайық.

Таңшолпан БЕКБОЛАТ

Айқын

 

Лебіз қалдыру